Indriði H. Þorláksson

Forsíða » Ár veirunnar og áratugur g(l)eymdra verkefna

Ár veirunnar og áratugur g(l)eymdra verkefna

Indriði H. Þorláksson gerir upp árið sem er að líða.
(Greinin birtist fyrst í Kjarninn.is 25 desember 2020)

Um ára­tug eftir banka­hrunið leiddi COVID-19 veiran aðra kreppu yfir heims­byggð­ina. Á þeim tíma hafa þrjár rík­is­stjórnir stýrt land­inu að fáum mán­uðum slepptum og haft tæki­færi til að draga lær­dóm af hrun­inu og koma hér á ein­hverjum af þeim umbótum sem kraf­ist var í bús­á­halda­bylt­ing­unni. Hefur það gengið eft­ir?

Vel­ferð­ar­stjórnin

Ísland náði vopnum sínum í efna­hags­málum fljót­lega eftir hrun­ið. Aðgerðir í rík­is­fjár­málum og banka­málum og stað­festa í gjald­eyr­is­málum báru þann árangur að í lok kjör­tíma­bils fyrstu stjórnar eftir hrunið voru rík­is­fjár­málin komin í jafn­vægi, góður afgangur var á við­skipta­jöfn­uði og atvinnu­leysi fór stöðugt minnk­andi. Í öðrum málum var staðan verri. Ásetn­ingur um að læra af hrun­inu kom fram í ákvörðun Alþingis um að rann­saka aðdrag­anda þess. Skýrsla Rann­sókn­ar­nefndar Alþingis árið 2010 ver gott verk sem greindi feril og ástæður hruns­ins svo ítar­lega að draga mátti lær­dóm af. Skýrslan afhjúpaði sam­tvinnun fjár­mála og stjórn­mála og lýsti því hvernig fámennur hópur fjár­mála­spek­úlanta með tak­markað þekk­ingu á efna­hags­málum og litla reynslu af banka­starf­semi fékk eign­ar­haldi á íslensku bönk­unum afhent á silf­ur­fati stjórn­valda sem blinduð af græðg­is­hug­sjón nýfrjáls­hyggj­unnar hlýddu kalli nýrra eig­enda um hömlu­leysi í fjár­mála­starf­semi. Á fáum árum tókst þeim að slá umheim­inn um nærri tífalda lands­fram­leiðslu Íslands. Þegar að skulda­dögum kom var gengið í sjóði almenn­ings í leit að björgun en allt var orðið um sein­an. Við upp­gjör þrota­búa bank­anna, stærsta gjald­þroti til þess tíma, reynd­ust þau eiga fyrir innan við helm­ingi skulda sinna.

Skýrsla RNA vakti vonir um til­tekt á stjórn­mála­svið­inu og end­ur­nýjað traust í sam­fé­lag­inu á stjórn­völd en þær vonir brugð­ust. Hlutur stjórn­mála og stjórn­sýslu í aðdrag­anda hruns­ins kann að hafa gert það að verkum að ekki var hjá öllum vilji til að horfast í augu við þann djúp­stæða vanda sem birt­ist í skýrslu RNA. Flestar stjórn­mála­hreyf­ingar lands­ins höfðu tekið þátt í dans­inum um gull­kálfa útrás­ar­innar og sam­samað sig þeim með einum eða öðrum hætti, rutt þeim braut og lofsung­ið. Þrátt fyrir háværar kröfur um að stjórn­völd öxl­uðu ábyrgð varð nið­ur­staða fyrstu kosn­inga eftir hrun að kjarn­inn úr for­ysta gömlu flokk­anna sat áfram á þingi í skjóli kosn­inga­reglna hér á landi og meðal nýlið­anna reynd­ust margir ekki valda því verk­efni sem þeirra beið.

Þessa þróun má lík­lega að nokkru kenna ofætl­unar rík­is­stjórnar Jóhönnu Sig­urð­ar­dótt­ur. Það að leysa á stuttum tíma mörg stór­mál eins og end­ur­nýjun stjórn­ar­skrár­inn­ar, auð­linda­mál­in, gjald­mið­ils­málin og aðild að ESB auk þessa að end­ur­reisa efna­hags­lífið og vinna að fjöl­mörgum umbótum á sviði félags­mála var ein­fald­lega of mik­ið. Sumt af þessu kom við kaunin á aðilum sem sterkar stjórn­mála­hreyf­ingar eru bundnar traustum bönd­um. And­stæð­ingar stjórn­ar­innar höfðu því úr nægu að moða til að ala á óánægju. Í mál­rófi um allt annað en skýrslu RNA dó hún drottni sínum lítt lesin en leiði hennar varð frjór jarð­vegur fyrir gam­al­kunna sér­hyggju og þjóð­ern­is­remb­ing sem kom m.a. fram í því að við kenndum öllum öðrum en okkur sjálfum um það sem illa hafði far­ið.

Ár silf­ur­skeið­anna

Að skýrslu RNA gleymdri og lof­orði um nýja stjórn­ar­skrá sviknu hófst tími silf­ur­skeið­anna. Völdin í þjóð­fé­lag­inu færð­ust í hendur arf­taka þeirrar stjórn­mála­afla sem ríkt höfðu á ára­tug­unum fyrir hrun, selt fjár­mála­kerfið í hendur fjár­glæfram­anna og greitt götu þeirra allt til hruns­ins. Arf­tak­arnir reynd­ust ekki ætt­lerar og voru trúir sín­um. Brutu þeir niður það sem áunn­ist hafði í jafn­að­ar­átt hjá vel­ferð­ar­stjórn­inn­i.  Hóf­leg skatta­hækkun á lág­skattað stór­efna­fólk var afnum­in, gjöld kvóta­greifa fyrir aðgang að fisk­veiði­auð­lind­inni voru lækkuð og stór­iðj­unni tryggt að geta flutt allan arð af vatns­orku­auð­lind­inni úr landi. Sam­tímis var dregið úr stíg­anda almenna tekju­skatts­ins og bótaliðir skertir sem ásamt inn­byggðum áhrifum verð­lags­breyt­inga á skatta flutti millj­arða­tuga skatt­greiðslur af breiðu bök­unum yfir á hin veik­ari. Tekjur rík­is­ins af auknum umsvifum í hag­kerf­inu gerði stjórn­völdum einnig kleift að leika jóla­sveina með „leið­rétt­ing­unni miklu“ ­sem að vísu lenti að mestu í skóm þeirra sem mest áttu fyr­ir.

Eitt af því sem hrunið hafði varp­aði ljósi á var hve útbreitt það var að fjár­spek­úlantar festu í skatta­skjólum fé sem þeir drógu út úr fyr­ir­tækjum og fjár­mála­stofn­unum með upp­blásnum launa­greiðsl­um, bón­usum og sölu­hagn­aði hluta­bréfa. Þessi gluggi inn í skugga­ver­öld fjár­mál­anna  hafði orðið til þess að á fyrstu árum eftir hrunið náð­ist að gera tak­mark­aðar breyt­ingar á skatta­lögum til að stemma stigu við stór­felldum skatt­und­anskot­um. Frek­ari úrbætur dög­uðu uppi hjá næstu stjórn en for­tíðin kom for­sæt­is­ráð­herra hennar í bak í beinni sjón­varps­út­send­ingu þegar hann varð upp­vís að því að hafa falið fé í skatta­skjóli og snið­gengið skatta­lög­in. Lauk ráð­herra­dómi hans að því er virð­ist fremur vegna klaufa­legrar sviðs­fram­komu en sið­ferð­is­brests því annar ráð­herra sem einnig var í Panama­skjöl­unum sat sem fastast, styrkti stöðu sína innan Flokks­ins og leiddi síðan skamm­lífa hægri­m­iðju­stjórn sem sprakk svo innan árs vegna frænd­hygli­mála og trún­að­ar­brests.

Stjórnir áranna 2013 til 2017 tóku við þjóð­ar­búi sem var koma út úr kreppu eftir hrunið og öll teikn bentu til hag­vaxtar og góð­ær­is. Merkúri, guði ferða­langa, hafði þókn­ast að bæta Íslandi á landa­kort lággjalda­flug­fé­laga og fyllt­ist landið brátt af ferða­fólki, hót­el­um, rútum og erlendu far­and­verka­fólki og gildn­uðu sjóðir fyr­ir­tækja, banka og hins opin­bera. En í stjórn­málum voru þessi ár glat­aður tími. Traust almenn­ings á Alþingi og stofn­unum sam­fé­lags­ins hafði ekki batn­að. Umbætur á grund­velli skýrslu RNA urðu engar og gömlu valda­blokk­irnar sátu við stýrið jafn hug­mynda­fræði­lega gjald­þrota og áður. Góð stað í efna­hags­málum hafði verið notuð til að taka til baka jöfn­un­ar­að­gerðir vel­ferð­ar­stjórn­ar­innar en ekk­ert gert til að bæta efna­hags­lega og félags­lega inn­viði, sam­göngu­kerfið látið molna niður og heil­brigð­is­kerfið fjársvelt þrátt fyrir ákall meiri­hluta þjóð­ar­innar um úrbæt­ur. Sinnu­leysi og aft­ur­hald ein­kenndi einnig önnur mál. Stjórn­ar­skránni var haldið í gísl­ingu og í utan­rík­is­málum var helst horft til ein­angr­un­ar­stefnu Breta sem fyr­ir­mynd­ar.

Stjórn mála­miðl­ana

Að afstöðnum kosn­ing­unum 2017 horfði ekki vel fyrir myndun nýrrar stjórn­ar. Staða gömlu aft­ur­halds­afl­anna var sterk og trúnað skorti milli ann­arra flokka auk þess sem forn­eskju­lega afstaða VG í Evr­ópu­mál­unum hefði orðið trú­verð­ugu sam­starfi þeirra fjötur um fót. Lauk málum svo með sam­starfi VG, D-lista og þess hluta gamla fram­sókn­ar­flokks­ins sem tald­ist húsum hæf­ur. Ekki er að efa að þokki for­manns VG hefur valdið miklu um myndun stjórn­ar­innar og lagni hans tryggt líf­daga henn­ar.

Vega­nesti hinnar nýju stjórn­ar, stjórn­ar­sátt­mál­inn, var afar kafla­skipt­ur. Ann­ars vegar var  fram­sækin og metn­að­ar­full áform í vel­ferð­ar­málum og umhverf­is­mál­um, verð­ugt fram­hald á stefnu  vel­ferð­ar­stjórn­ar­inna en hins vegar var óskrifað blað um fjár­hags­legar for­sendur til að fylgj þeirri stefnu eft­ir. Má eig­in­lega segja að stjórn­ar­sátt­mál­inn hafi aldrei verið skrif­aður nema til hálfs. Vera má að bjart­sýni hafi ráðið för. Efna­hags­lífið var í upp­sveiflu og tekjur rík­is­sjóðs höfðu vaxið umfram und­ir­liggj­andi hag­stærð­ir. Með þessu var unnt að auka fé til heil­brigð­is­mála, mennta­mála og umhverf­is­mála og taka löngu tíma­bær skref í þeim málum á árunum 2018 og 2019 en veg­ur­inn eftir það var lík­legur til að verða tor­fær þegar tekna af upp­sveifl­unni nyti ekki lengur við.

Strax í upp­hafi sýndi sig mis­ræmið milli stjórn­ar­sátt­mál­ans og rík­is­fjár­mála­á­ætl­un­ar. Sú áætlun var dæmi­gert hag­sveiflu­líkan þar sem sveiflu­bundnum tekju­auka er ráð­stafað í tíma­bund­inn útgjalda­auka og skulda­greiðslur en gert ráð fyrir að rifa seglin með aðhalds­kröfum þegar verr byrj­aði. Við lok kjör­tíma­bils­ins áttu útgjöld rík­is­ins til vel­ferð­ar­mála að vera komin niður í það sama og þau voru 2016. Með öðrum orðum engin var­an­leg breyt­ing, engin fram­tíð­ar­sýn um bætta inn­viði og þjón­ustu, ekki einu sinni tekið mið af fyr­ir­sjá­an­legum afleið­ingum lýð­fræði­legra breyt­inga. Með sam­þykki á nær óbreyttri rík­is­fjár­mála­á­ætlun út kjör­tíma­bilið má segja að stjórn­ar­sátt­mál­an­um  hafi verið breytt í „Mission impossi­ble“ og gjöfin til útgerð­ar­innar með afnámi allra raun­veru­legra veiði­gjalda inn­sigl­aði síðan sam­komu­lag um status quo. Veik­leiki stjór­ar­sátt­mál­ans var ekki bara það að skrifa hann ekki að fullu, þ.e. að leggja mat á tekju­þörf rík­is­ins vegna áform­aðra umbóta og skil­greina hvernig tekna yrði afl­að. Hinn var ekki minni að fela allt vald í fjár­málum flokki sem hefur verið erind­reki þeirra sem ekk­ert vilja leggja til sam­neysl­unn­ar. Af þessum ástæðum hefði síð­ari hluti kjör­tíma­bils­ins lík­lega orðið stjórn­inni erf­iður þótt COVID-19 hefði ekki komið til. Þess sáust þegar merki við afgreiðslu fjár­laga fyrir árið 2020 að tekju­sveiflan var að gefa eftir og draga varð úr upp­greiðslu rík­is­skulda og vantar þó mikið á að í fram­kvæmd séu komin öll þau fyr­ir­heit sem í stjórn­ar­sátt­mál­anum voru. Hvernig þau fjár­lög hefðu komið út í reynd verður ekki svar­að. COVID-19 yfir­tók stjórn rík­is­fjár­mála í árs­byrjun 2020. 

Á fyrri helm­ingi kjör­tíma­bils­ins hafa verið tekin stór skref í heil­brigð­is­málum og umhverf­is­málum og bætt um í mennta­mál­um, sam­göngu­málum og ýmsum félags­mál­um. Var það mögu­legt vegna hag­sveifl­unnar en var­an­leiki þeirra var óráð­inn vegna skorts á fram­tíð­ar­sýn og staðn­aðar fjár­mála­stefnu. Stefnu­leysi ríkir í ferða­mál­um, þeim geira sem átti drýgstan þátt í að bæta efna­hags­á­standið eftir hrunið en brotn­aði niður hér eins og víð­ast hvar í veiru­far­aldr­in­um. Stjórn­völd eft­ir­lét­u „­mark­aðn­um“ að ráða för. Í þessu til­viki voru það flug­fé­lög, íslensk sem erlend, hót­el­fjár­festar á höf­uð­borg­ar­svæð­inu og „­upp­lif­un­ar“-­iðn­að­ur­inn. Hags­munir þeirra eru að sem flestir komi til lands­ins, stoppi stutt og eyði sem mestu þann tíma. Ferða­mennska til lands­ins var þannig að þró­ast í skamm­tíma­t­úrisma þar sem gest­irnir er settir í hótel í höf­uð­borg­inni, skoða hana, fara gullna hring­inn eða áþekkar dagsferðir og eru svo bað­aðir í Bláa lón­inu og sendir burt með fullt af myndum af landi sem þeir vita lítið um. Ekk­ert hefur verið gert til að skjóta stoðum undir það að ferða­þjón­usta á lands­byggð­inni geti þró­ast á eigin for­send­um, engir skipu­legir flutn­ingar á ferða­mönnum til áfanga­staða á lands­byggð­inni eru í boði nema með gist­ingu í höf­uð­borg­inni og það virð­ist vera keppi­kefli Vatns­mýr­ar­vina að koma í veg fyrir sam­teng­ingu milli­landa­flugs og inn­an­lands­flugs.

G(l)eymdu málin

Þótt góður árangur – með óvissum var­an­leika og fram­haldi – hafi náðst í nokkrum áður­nefndum mála­flokkum hefur lítið þok­ast í stór­málum sem verið hafa efst á umbóta­lista margra flokka allt frá hruni. Stærst þeirra er án efa stjórn­ar­skráin enda er end­ur­skoðun hennar ekki aðeins for­senda nauð­syn­legra stjórn­sýslu- og lýð­ræð­isum­bóta heldur einnig það tákn um umbóta­vilja sem þarf til að traust á stjórn­völdum verði end­ur­vak­ið. Það er í reynd óskilj­an­legt að heilum ára­tug eftir að yfir­gnæf­andi meiri­hluti þjóð­ar­innar lýsti yfir þeim vilja sínum að fá nýja stjórn­ar­skrá og sam­þykkti öll meg­in­efn­is­at­riði hennar skuli full­trúum þess­arar sömu þjóðar á Alþingi hafa með merk­ing­ar­lausri þrætu­bók­arlist og klækjum tek­ist að víkja sér undan þeirri lýð­ræð­is­legu skyldu að fara í þessu efni að vilja þjóð­ar­inn­ar. 

Þýska stjórn­ar­skráin er að margra mati ein full­komn­asta stjórn­ar­skrá í heimi. Hún var samin af sér­stöku þingi skip­uðu 70 full­trúum stjórn­mála­flokka í fylkj­unum sem síðar mynd­uðu Þýska sam­bands­lýð­veldið og í Berlín. Stjórn­ar­skrár­þingið sam­þykkti stjórn­ar­skrána 8. maí 1949, réttum fjórum árum eftir upp­gjöf nas­ista og hafði unnið að henni frá 1. sept­em­ber árið áður og því starfað í rúma 7 mán­uði. Alþingi okkar hefur ekki tek­ist að koma sér saman um svo mikið sem eina stjórn­ar­skrár­grein á heilum ára­tug. Ein­hverju kann að hafa valdið að þýska stjórn­ar­skrár­þingið sátu hugs­uðir og hug­sjóna­menn sem síðar leiddu Þýska­landi til sam­starfs við önnur Evr­ópu­ríki, sem með því bjuggu þjóðum álf­unnar meiri frið, frelsi, félags­legt öryggi og vel­ferð en þekkst hefur áður. Þeim sem telja að „víð­tæk sátt“ þurfi að nást um breyt­ingar á stjórn­ar­skrá skal bent á að nærri fimmt­ungur full­trúa á þýska stjórn­ar­skrár­þing­inu greiddi atkvæði á móti til­lög­unni sem sam­þykkt var af 53 af 65 atkvæð­is­bærum full­trúum og hún var einnig felld í einu fylkj­anna sem sá sig síðar um hönd og sam­þykkti hana.

Etv. eru auð­linda­málin ein helsta orsök þess að Alþingi hefur ekki tek­ist að ráða við stjórn­ar­skrána. Núver­andi stjórn­ar­skrá kveður ekki nógu tryggi­lega á um þjóð­ar­eign á nátt­úru­auð­lind­um, umfang þeirra og inn­tak þjóð­ar­eign­ar. Eign­ar­réttur ein­stak­linga hefur aftur á móti á grunni hennar verið blás­inn upp til hins ýtrasta þannig að farið er að selja útlend­ingum ár og læki, fjöll og dali og fela þeim yfir­ráð yfir fjörðum og ströndum og hand­lagn­ing stór­út­gerða á fisk­veiði­rétt­indum er varin sem atvinnu­rétt­indi. Auk þess hafa stjórn­völd ráð­stafað stórum hluta af vatns­orku lands­ins til erlendrar stór­iðju án þess að þjóðin fái af henni arð. Mik­ill meiri­hluti þjóð­ar­innar hefur lýst sig fylgj­andi því að nátt­úru­auð­lindir lands­ins, þ.m.t. nýt­ing­ar­réttur á fiski­stofnum við land­ið, verði í stjórn­ar­skránni skil­greindar sem sam­eign þjóð­ar­inn­ar. Sú skil­grein­ing þarf að vera tví­mæla­laus og fela það í sér að þjóðin ein eigi til­kall til alls arðs af nátt­úru­auð­lindum lands­ins (auð­lind­arent­unn­ar). 

Fáeinar fjöl­skyldur í land­inu hafa náð undir sig stórum hluta af auð­lind­arentu lands­ins með atbeina stjórn­mála­afla. Gefur þetta þeim árlega tugi eða hund­ruð millj­arða króna í tekjur umfram það sem getur talist eðli­legur hagn­aður af fjár­fest­ingu þeirra í rekstr­in­um. Þetta má m.a. sjá í árs­reikn­ingum eign­ar­halds­fé­laga kvóta­haf­anna þar sem tug­millj­arða eigið fé þeirra bólgnar út ár frá ári og er notað til að kaupa upp aðra arð­væn­lega starf­semi í land­inu. Kvísl­ast ítök þeirra og fjár­hags­legt vald um allt efna­hags­lífið og gerir það meira og minna háð þeim. Þegar talað er um „víð­tæka sátt“ um stjórn­ar­skrár­breyt­ingar ættu menn hafa í huga að þessi fámenni en öfl­ugi hópur mun beita þeim póli­tísku áhrifum sem hann hefur til þess að hindra fram­gang allra stjórn­ar­skrár­breyt­inga sem hrófla við ein­okun þeirra og mun aldrei sætt­ast á að sleppa þeim feita bita sem auð­lindaarð­ur­inn er. Þjóðin verður því milli­liða­laust að taka ákvörðun um þetta stóra grund­vall­ar­at­riði og láta afl eigin atkvæða ráða.

Veiran

Veiran sem veldur COVID-19 greip með afger­andi hætti inn í íslenskan veru­leika. Efna­hags­leg áhrif heims­far­ald­urs­ins verða mikil hér á landi vegna þess hve ferða­þjón­usta er gildur þáttur í atvinnu­þátt­töku og gjald­eyr­is­öfl­un. Tekju­fallið mælt sem hlut­fall af vergri lands­fram­leiðslu verður til skamms tíma álíka mikið eða meira en í hrun­inu en gæti til lengri tíma reynst minna vegna eðl­is­munar á þessum tvennum áföllum og á til­tækum við­brögðum stjórn­valda. Hrunið var fjár­mála- og lána­kreppa sem þurrk­aði upp pen­inga­legar eignir og reif niður með sér aðra starf­semi sem háð var lána­fyr­ir­greiðslu. Bygg­ing­ar­iðn­að­ur­inn varð einkum fyrir barð­inu á þessu og þurfti langan tíma til að byggja upp getu sína að nýju og ekki síst að bíða eft­ir­spurn­ar. Flestar aðrar atvinnu­greinar voru að mestu ólaskaðar þótt ein­hver fyr­ir­tæki hafi staðið illa vegna fyrri fjár­mála­ráð­staf­ana. Kreppan nú er fyrst og fremst eft­ir­spurn­ar- og tekju­fall ferða­þjón­ustu og tengdra fyr­ir­tækja en rekstr­ar­fjár­munir grein­ar­innar eru enn til staðar og líkur á að eft­ir­spurn vaxi hratt þegar pest­inni linn­ir. Þótt efna­hags­leg áhrif þess­ara áfalla séu svipuð að umfangi eru þau í ýmsu ólík og kalla á mis­mun­andi við­brögð auk þess sem aðstaða stjórn­valda þá og nú er gjör­ó­lík. Í báðum til­vikum er meg­in­at­riðið að við­halda kaup­mætti, bæði af félags­legum ástæðum og eins til þess að koma í veg fyrir keðju­verk­andi sam­drátt eft­ir­spurnar og aukið atvinnu­leysi. Staða rík­is­sjóðs var þá, ólíkt því sem nú er, í molum og Seðla­bank­inn í reynd gjald­þrota. Aðstaða og tæki til inn­gripa nú eru allt önnur og betri.

Aðgerðir stjórn­valda nú eru í stórum dráttum í lagi. Láns­fjár­mögnun fyr­ir­tækja var auð­velduð og miklu fé úr rík­is­sjóði varið til að verja kaup­mátt almenn­ings. Deila má um það hvort þær leiðir sem valdar voru til þess hafi allar verið heppi­leg­ar. Áhersla var lögð á að aðstoð rík­is­ins færi sem mest í gegnum fyr­ir­tækin í stað þess að styrkja ein­stak­ling­ana beint. Með því er hætta á að aðgerð­irnar verði ekki mark­vissar og féð hafi að ein­hverju leyti runnið til fyr­ir­tækja sem hefðu getað staðið af sér áfallið og því hafi í reynd verið að bæta þeim tekju­fall en ekki að tryggja afkomu laun­þeg­anna. Það og aðrar ráð­staf­anir til stuðn­ings fyr­ir­tækjum eru vand­með­farnar og vara­sam­ar. Tekju­tap vegna veiru­far­ald­urs­ins er end­an­legt tap. Sú þjón­usta sem ekki seld­ist árið 2020 geym­ist ekki og verður ekki seld síð­ar. Stuðn­ingur rík­is­ins við ein­stak­linga vegna tekju­missis bygg­ist á félags­legri og póli­tískri fram­færslu­skyldu og stendur öllum ein­stak­lingum til boða. Hann felur í sér eigna­til­færslu í sam­ræmi við hlut­lægar for­sendur svo sem tekjur og eignir og aðrar aðstæð­ur. Engin sam­bæri­leg skylda hvílir á rík­inu til að tryggja afkomu fyr­ir­tækja eða bæta þeim upp tap. Slíkt yrði heldur ekki gert án eigna­til­færslu frá almenn­ingi til fyr­ir­tækj­anna sem erfitt er að rök­styðja. Stuðn­ingur við fyr­ir­tæki umfram lána­fyr­ir­greiðslu eða gegn end­ur­greiðslu­kvöðum ætti ekki að koma til álita af þeim ástæðum auk þess að hann er vafa­samur frá sam­keppn­is­sjón­ar­miði.

Aðgerðir rík­is­sjóðs vegna veirunnar munu að sjálf­sögðu leiða til hærri skulda rík­is­sjóðs á næstu árum og þegar heyr­ast raddir um að nauð­syn­legt sé að herða ólina á næstu árum til að greiða þessar auknu skuldir nið­ur. Þau við­horf eru í sam­ræmi við skoð­anir stjórn­valda víða um heim á árunum fyrir og um banka­krepp­una fyrir rúmum ára­tug síðan og voru þá höfð sem rétt­læt­ing fyrir hörðum aðhalds­að­gerðum sem léku almenn­ing í mörgum löndum grátt og drógu úr hag­vext­i.  Þessar kenn­ingar hafa að mestu verið aflagðar meðal fræði­manna eftir 2010 þegar rann­sóknir AGS og fleiri sýndu fram á að aðhald á kreppu­tímum væri til þess fallið að seinka efna­hags­bata og enn fremur að kenn­ingar um nei­kvæð áhrif rík­is­skulda á hag­vöxt væru á sandi byggð­ar. Þetta ber þó ekki túlka á þann hátt að skuld­setn­ingu hins opin­bera séu engin tak­mörk sett heldur að hún verði að taka mið af aðstæðum hverju sinni í hverju landi svo sem hag­vexti, vaxta­kjörum, verð­bólgu o.fl. Oli­ver Blanchard fyrrum aðal­hag­fræð­ingur AGS er ásamt mörgum öðrum fremstu hag­fræð­inga  heims á þess­ari skoðun og hefur hann bent á að skuldir rík­is­sjóða séu sjálf­bærar (susta­ina­ble) þegar nafn­vextir skuld­anna eru lægri en nafn­vöxtur vergrar lands­fram­leiðslu. Benda má á að í rík­is­fjár­mála­á­ætlun nú er gert ráð fyrir að nafn­vöxtur vergrar lands­fram­leiðslu hér verði um 4-5% á ári til 2025, vaxta­stigið hald­ist lágt og það sé nú rúm 2%. Staða rík­is­sjóðs eftir veiru­krepp­una verður vel innan þol­marka og aðhalds­að­gerðir á næstu árum til að lækka skuldir rík­is­sjóðs eru hvorki nauð­syn­legar né æski­legar ef svo heldur fram sem horf­ir.  Svo­kall­aðar fjár­mála­reglur sem teknar voru upp fyrir nokkrum árum hafa sannað til­gangs­leysi sitt ætti hins vegar að afnema. Þær voru í hugs­un­ar­leysi apaðar eftir ESB lönd­unum en mörg þeirra hafa gefið þær upp á bátinn.

Dap­ur­legt er að sjá í nýsam­þykktri rík­is­fjár­mála­á­ætlun að skuldir rík­is­sjóðs vegna veirunnar eru not­aðar til að rétt­læta og styrkja þá stefnu fyrri áætl­ana að keyra sam­neysl­una niður þvert á yfir­lýs­ingar um bætta opin­bera þjón­ustu. Vöxtur sam­neyslu allan áætl­un­ar­tím­ann er hafður minni en vöxtur einka­neyslu og vergrar lands­fram­leiðslu. Slík áætl­ana­gerð er sjá­an­lega sprottin úr forn­eskju­legum hug­ar­heimi þeirra sem lita svo á að öll verð­mæta­sköpun eigi sér stað í „­fyr­ir­tækj­un­um“ þ.e. að störf t.d. lækna og kenn­ara séu borin uppi af hagn­aði af sölu á pylsum og kók en að þau séu ekki verð­mæti í sjálfu sér. Áætl­ana­gerð af þessum toga sýnir alvar­legan skort á þekk­ingu og skiln­ingi á sam­fé­lags­legri og efna­hags­legri þró­un. 

Skerð­ing vel­ferð­ar­þjón­ustu er einnig lítt skilj­an­leg þegar litið er til þess að næsta auð­velt væri að sækja tekjur til þess að kom­ast hjá nið­ur­skurði og það án þess að koma við pyngju almenn­ings í land­inu. Hóf­legur auð­legð­ar­skatt­ur, sann­gjörn veiði­gjöld og eðli­leg skatt­lagn­ing eign­ar­halds­fé­laga og sjálf­stætt starf­andi fjár­sýslu­manna gæti gefið rík­is­sjóði árlega tekjur sem svara til allt að 2% af vergri lands­fram­leiðslu og aukið um leið sann­girni skatt­lagn­ingar og bætt tekju­jöfnuð í land­inu.

Ótíma­bær eft­ir­mæli

Verka­fer­ill núver­andi stjórnar verður enda­sleppur sökum veirunn­ar. Til stjórn­ar­innar var ekki stofnað af ein­hug. Ann­ars vegar voru öfl sem vildu beita sér fyrir úrbótum í mjúku mál­un­um, heil­brigð­is­mál­um, umhverf­is­mál­um, mennta­málum og ýmsum félags­mál­um. Hins vegar voru öfl sem vildu varð­veita stöðnun í rík­is­fjár­mál­um, utan­rík­is­málum og lýð­rétt­inda­mál­um. Staða efna­hags­mála og fjár­mála haustið 2017 var hentug fyrir sam­stöðu þess­ara afla. Nægi­legt fé yrði til staðar í umbóta­mál  til skamms tíma og með skap­andi rík­is­fjár­mála­á­ætlun mætti tryggja það að engu yrði breytt til lengri tíma lit­ið. Gekk það eft­ir. Umbóta­armur stjórn­ar­innar vann sín verk af krafti, hleypti nýju lífi í heil­brigð­is­kerfið og mót­aði því stefnu, gerði umhverf­is­mál og nátt­úru­vernd að alvöru­málum og beitti sér fyrir félags­legum rétt­inda­málum og eins var tekið til hend­inni í sam­göngu­málum með fram­kvæmdum og sam­starfi um Borg­arlínuna. 

Verðið sem goldið var fyrir fyrir árangur í félags­legum málum var að trufla ekki stjórn­ar­sam­starfið með þeim stefnu­málum sem hefðu átt að vera í hinum óskrif­aða hluta stjórn­ar­sátt­mál­ans. Ekk­ert hefur verið hreyft við auð­linda­málum nema það að lækka veiði­gjöld­in, ekk­ert skref tekið til auk­ins jöfn­uðar í skatta­málum nema það litla sem verka­lýðs­hreyf­ingin fékk áork­að, engar umbætur í skatt­fram­kvæmd þrátt fyrir að vís­bend­ingar um skatta­snið­göngu hrúg­ist upp, stöðnun er í gjald­eyr­is­málum og unað við 2-3 pró­sentu­stiga vaxta­mun og að sjálf­sögðu komst engin hreyf­ing á stjórn­ar­skrár­málin sem enn eru í gísl­ingu kvóta­að­als­ins.

Veiran sem veldur COVID-19 breytti verk­efnum rík­is­stjórn­ar­innar á síð­ari helm­ingi kosn­inga­tíma­bils­ins. Hvort hún breytir í miklu í þeim eft­ir­mælum sem stjórnin fær er ólík­legt. Flest gekk eftir eins og til var sáð í stjórn­ar­sátt­mál­anum þar til veiran tók völd­in. Línur höfðu verið lagðar fyrir árið 2020 og ekki við stórum tíð­indum að búast á kosn­inga­ár­inu 2021. Glíman við veiruna stað­festi hins vegar leið­toga­hæfi­leika for­sæt­is­ráð­herra og atgerfi nán­ustu sam­starfs­manna hans og far­sæla for­ystu þeirra í erf­iðum mál­um. Spurn­ing er hvort það dugi til að vega upp á móti þeim gleymdu eða geymdu verk­efnum sem eftir eru skil­in. 


Færðu inn athugasemd

Skráðu umbeðnar upplýsingar að neðan eða smelltu á smámynd til að skrá þig inn:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Breyta )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Breyta )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Breyta )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Breyta )

Tengist við %s

<span>%d</span> bloggurum líkar þetta: